Türkiye'nin Endüstri Mühendisliği Platformu

Kısıtlar Teorisi Nedir? Geçmişi, Uygulanabileceği Alanlar

1 239

Kısıtlar Teorisi (TOC)  bir yönetim paradigmasıdır ve yönetilebilecek sistemi küçük kısıtlamalara bölerek başarmak olarak görür. Her zaman en az bir kısıt vardır ve Kısıtlar Teorisi kısıtları bulmak ve organizasyonu onun çevresinde yeniden kurmak için “focusing process” (odaklanma süreçleri) kullanır.

Diğer yandan sistem teorisine göre bir sistemi düzgünce kontrol etmek için bağımsız değişkenlerden daha fazla kısıtlama olması gerekir. Kontrol mekanizması dolayısıyla, çıktılardaki kısıtlarda farklılık görülür ve girişi yoğun bir şekilde kontrol ederek Kısıtlar Teorisinin ihtiyaç duyduğu işlem kısıtlamaları minimize edilebilir, sonuçlar direkt olarak ayarlanan bağımsız parametreler değildir.

Bir zincir en zayıf halkası kadar güçlüdür.

TOC’ de “bir zincir en zayıf halkası kadar güçlüdür” genel deyimini benimser. Süreç, organizasyon, en yavaş işçi vb sebeplerle işlem zarar görebilir veya çıktıyı kötü olarak etkileyebilir.

Geçmiş

Kısıtlar teorisi (TOC), Eliyahu M. Goldratt’ın 1984 yılı basımlı The Goal başlıklı kitabında tanıtılan genel bir yönetim felsefesidir. Bu amaç, kuruluşların sürekli olarak hedeflerine ulaşmaları içindir. Goldratt “Critical Chain” adlı 1997 yılında yayınlanan kitabında proje yönetimi kavramını adapte etti.

Bu kavramın bir önceki yayıcısı Wolfgang Mewes güç odaklı yönetim teorisi üzerine yayınlar yapmıştır. (Machtorientierte Führungstheorie, 1963) ve sonra Energo-Kybernetic Sistemi (EKS, 1971) daha sonra “Engpasskonzentrierte Strategie” olarak adlandırılmıştır ve darboğazlar teorisinin gelişmiş versiyonudur. Wolfgang Mewes yayınları Alman gazetesi, Frankfurter Allgemeine Gazetesi ve yayınevini, Faz Verlag aracılığıyla pazarlanmaktadır. Ancak, kısıtlamalar paradigma teorisi ilk olarak Goldratt tarafından kullanılmıştır.

Ana Varsayım

Kısıtlar Teorisinin altında yatan öncül firmaların ölçülebilir olmasıdır ve değişimler 3 önemli ölçü tarafından kontrol edilir. Verim, işletme gideri ve envanter. Envanter, satılması planlanan ürün için sistemin satın alıp yatırım yaptığı stok modelidir. İşletme gideri, sistem hacmi içinde envanteri çevirmek için harcanan tüm paradır. Etkin envanter yönetimi bir şirketin kârlılığına önemli katkılar sağlar.

Amaca ulaşmadan önce, gerekli şartlar yerine getirilmesi gerekir. Bunlar genellikle güvenlik, kalite, yasal yükümlülükler vb. Çoğu işletme için amaç para kazanmaktır. Ancak, birçok kuruluş için para kazanmak hedef izinde gitmek için gerekli bir koşuldur. İster amaç ister gerekli bir koşul olsun, verimi, işletme gideri ve envanter üzerinden anlamak kritik bir gerekliliktir.

Odaklanmanın 5 Adımı

Kısıtlar Teorisi, hedef odaklı sistem tarafından hedef başarı oranının en az bir kısıtlama ile sınırlı olduğunu önermesine dayanır.

Tek kısıtlama yoluyla akışı arttırarak genel verimi arttırılabilir.

Adımlar şunlardır;

1. Sistemin kısıtlarını belirlemek,
2. Sistemdeki kısıtların nasıl kullanılacağını belirlemek,
3. Diğer her şeyi yukarıdaki iki maddeye bağlamak,
4. Sistem kısıtlarını geliştirmek,
5. Eğer önceki adımlarda kısıt bozulmuşsa 1. adıma git ve durağanlığın sistem kısıtlarına etki etmesine izin verme.

 

Kısıtlamalar

Kısıtlar sistemlerin hedeflerine ulaşmasını engellerler. Kısıtlamaları gösterebilir birçok yolu vardır ama Kısıtlar Teorisi içinde onlarca veya yüzlerce kısıtlama olmaması temel bir ilkesidir. Ancak, herhangi bir sistemde  en az bir, en fazla sadece bir kaç kısıt bulunmalıdır. Kısıtlar, sistemin içinde veya dışında olabilir. Sistemin üretim kapasitesinden daha fazla miktarda pazar talebi varsa sistemde bir iç kısıt olduğu kanıtlanmış olur. Bu durumda, sistemin içerisindeki kısıt keşfedilmeli ve oluşan talep açığı için 5 odaklanma adımı izlenmelidir. Pazar, sistemin üretim yaptığı süreden daha fazlasına tahammül edebiliyorsa (talep az) sistemde dışsal bir kısıt mevcuttur. Bu durumda sistemin, ürün veya hizmet için daha fazla talep yaratma mekanizmaları üzerine odaklanması gerekmektedir.

Kısıtlama tipleri ;

  • Ekipman: Sistemin kullanmakta olduğu donanım, daha fazla satılabilir mal veya hizmet üretmek için sistemin yeteneğini kısıtlar.
  • İnsanlar: Yetenekli insanların eksikliği sistemi kısıtlar. İnsanlar tarafından geliştirilen zihinsel modeller bir kısıtlama halinde çözüm üretmeye yararlı olabilir.
  • Politika: Yazılı veya yazılı olmayan iş yapılış şekli engel meydana getirebilir.

Kısıt kavramı Kısıtlar Teorisiyle benzer olsa da, kısıt farklı matematiksel optimizasyon gösterebilir. Kısıtlar Teorisinde ise kısıt, sistemin yönetimi için bir odaklanma mekanizması olarak kullanılır. Optimizasyon olarak, kısıtların çözümü kapsamını sınırlandırmak için matematiksel ifadeler yazılır (X en fazla 5 olabilir).

Lütfen Unutmayın:
  • Firmaların; ekipman, insanlar, politikalar, vb pek çok sorunları vardır.
  • Kısıtlamalar sınırlayıcı faktörlerdir. Bu faktörler organizasyonun daha fazla çıktı elde edip daha fazla gelir elde etmesini engellediği zaman her şey yanlış gitmektedir.

Kısıtın Kırılması

Eğer bir kısıtın verimlilik kapasitesi sistemin limit faktör değerinden daha yüksek bir değere çıkarılırsa, buna kısıtın “kırılması” denir. Bu durumda limit faktörü sistemin farklı bir parçasındadır veya sistemin dışında da olabilir (dışsal kısıt). Bu kırılma ile karıştırılmamalıdır.

Tamponlar

Tamponlar kısıtlar teorisi boyunca kullanılır. 5 odaklanma adımının alt basamakları ve sonucun bir parçası olarak kullanılırlar. Tamponlar kısıtların çıkışını ve artmakta olan başarısızlığı önlemek için kısıt arkasına yerleştirilir. Bu şekilde kullanılan tamponlar, kısıtlamanın sistemde yarattığı değişimlerden sistemin geri kalanının etkilenmemesini sağlamaktadır(işlem süresi gibi).

Teoride bir ön koşul vardır bu da sistemde bir kısıtlama ile zaman kaybı yaşanmasıdır. Sistemin tüm parça işlemlerinin yetişmesi için yeterli zamana sahip olmalıdır ve kapasite istenen düzeyde kullanılamıyorsa bu kısıtlamanın üzerine gidilir. Kısıtlar Teorisi sisteminde, kısıt üzerinde işlem yapamıyorsak iş tehlikeye girebilir. (arıza, hastalık vb – bir şey yanlış giderse tampon zamanı koruyamaz). Tampon yönetimi, bu nedenle, kısıtlar teorisinin önemli bir özelliğini temsil eder.

Sistemde tamponları uygulamak için birçok yol vardır, ancak en sık kullanılmakta olanı görsel üç renk tampon tayin sistemidir: yeşil (tamam), sarı (dikkat) ve kırmızı (gerekli eylem).

 

İşletme Tipleri

Kısıtlar teorisinde 4 farklı işletme tipi vardır. Bir sayfaya malzeme akışı çizilsin ve dört tip olsun. Bu malzeme akışları bir sistem aracılığıyla malzeme yerlerinin genel akışını belirlemek ve tipik sorunları görmek için sistem kısıtları hakkında bazı ipuçları vermektedir. Büyük tesislerle 4 tür kombine edilebilir.

  • I-İşletme: Montaj hattında olduğu gibi bir sıra malzeme akışları vardır. Temel iş elemanları normal sıraya göre yapılır. Malzeme akışı bire-birdir. Bu işletmede kısıt yavaş işleyiştir.
  • A-İşletme: Malzemenin genel akışı çoka-birdir, örneğin bir işletmede çok sayıda yapı gruplarının nihai montaj için birleşmesi gibidir. A tür işletmelerde birincil sorun birleşecek tüm parçaların doğru zamanda nihai montaj noktasında bulunmasını ve iş adımlarının senkronize edilmesidir.
  • V-İşletme: Malzemenin genel akışı bire-çok şeklindedir, bir hammadde alıp birçok nihai ürünleri üretebilir bir işletme olmalıdır. Klasik örnekler; et işleme tesisleri veya çelik üreticisidir. V işletmede birincil sorun herhangi bir işlemden sonra malzemeyi geri getirmek pek imkanlı değildir.
  • T-İşletme: Bu işletmede genel akış vardır (bir sürü dağıtım hattı ). Daha sonra birçok montaj hattına bölünerek hammadde tedarik edilir. Malzeme akışı çoka-çoktur.

 

Uygulamaları

 

Odaklanma adımları; üretim, uygulanmış olan proje yönetimi , tedarik zinciri ve dağıtım alanlarında sürekli iyileştirme sağlar, bu sayede özel çözümler üretilebilir. DBR yaklaşımı kısaca şudur: Üretimdeki sınırlı sayıda kıt kaynağın tesisde verdikleri çıktıların kontrolünü ele alır. Drum(Davul), tüm kaynaklar için hızı ayarlamayı ifade ediyor.

Üretimler

Üretimdeki uygulamada ToC olaya DBR (Drum-Buffer-Rope) yaklaşımı sergiler. DBR,  ToC ye dayanılarak türetilmiş bir planlama ve takvimlendirme çözümüdür.

Üretim çıktılarını maksimize etme noktasında, planlama ve üretimi yürütme davranışı davulun yanlış çalışmasına sebebiyet verebilir. Bunun önlenmesi için, zaman tamponu (Buffer) koruyucu önem taşır. Kaynakların ve kararların senktronizasyonunu ayaralyan Davulun(drum) etkinliğini ayarlayan mekanizma ise ip (rope) dir.

 

Yüksek hızlı otomatik üretim hatları

Kapları doldurmak için içecek sanayinde kullanılan otomatik üretim hatları genellikle ambalaj ve stoklamayı, kapları doldurma işlemini, bütün işlem sürecinin parçalarını gerçekleştiren çeşitli makineler vardır. Bu makineler farklı hızlarda ve kapasitelerde çalışır ve değişik etkinlik düzeylerine sahiptir.

Verimi maksimize edebilmek için genellikle üretim hattının kısıtları tasarlanır. Bu kısıtlama hattaki en pahalı ve genelde yavaş çalışan makinede bulunmaktadır. Hattın genel verimi bu makine tarafından belirlenir. Diğer tüm makineler konveyörler(taşıyıcı sistemler) ile bağlıdır ve daha hızlı çalışabilirler.

Genellikle konveyörlerin ürüne tampon oluşturma yeteneği vardır. Kısıt bir makinede bir stopaj durumunda olduğunda Konveyörler kısıta tampon olabilirler bu da makinenin çalışır halde kalmasına ve dolayısıyla ürünün üretilmesine olanak sağlar.

Normal çalışma kısıtlaması tipik bir hat kurulum şekildedir. Alt taşıyıcı konveyörleri kısıtın tekrar etmesini önlemek için boş çalıştırılır, makinenin boş kalmaması için üst taşıyıcılar tam kapasiteyle çalıştırılır. Genel amaç makineleri etkileyen küçük tıkanma kısıtlarını önlemektir.

Bu nedenle bir makinede kısıt oluşup işlemde tıkanma gerçekleştiğinde, hattaki bir sonraki makinenin daha hızlı çalışabilme yeteneği vardır, Bu da V eğrisini oluşturur.

Tedarik zinciri / Lojistik

Genellikle, tedarik zincirleri için çözüm; daha fazla kullanılabilir alan sağlamak amacıyla envanter akışını oluşturmak ve fazlalıkları ortadan kaldırmaktır.

Tedarik zincirinde,  tüm sistem genelinde ve tek bir bağlantı adresi için kullanıldığında, sistem farklı şirketleri içerse bile Kısıtlar Teorisi dağıtım çözümünde etkili olur. Kısıtlar Teorisi dağıtım çözümünün amacı; malların akışının malzeme kıtlığı veya malzeme fazlalıkları tarafından kesildiğinde meydana gelen hasarları azaltarak oluşacak hasarlara hazır bulunmak ve olağanüstü durumlara karşı belirleyici rekabet avantajı sağlamaktır.

Bu yaklaşım geleneksel olarak kabul edilenden birkaç yeni kuralı da kullanarak daha az stok ile sistemin devamlılığını sağlayabileceğini savunur. Bu yeni kurallar açıklamadan önce, İkmal Zamanı terimi tanımlanmalıdır. İkmal Zamanı (Replenishment Time – RT), gecikme toplamıdır.

  1. Envanter mümkün olduğu kadar kaynağına yakın toplama noktalarında tutulur. Bu yaklaşım daha az envanter gerektiren toplama noktasında orantılı olarak düzeltilmiş talep sağlar. Toplu stok tutma dağıtım merkezleri, tedarik zincirindeki bir sonraki bağlantı yönünde, siparişe göre üretim yapan üreticiden çok daha hızlı bir şekilde mal nakil edebilir.
  2. Ardından bu kural, üreticinin, siparişe göre üretme anlayışını stoklayarak üretme anlayışına dönüştürmesine neden olabilir. Envanter toplama noktasına eklenir. is significantly less than the inventory reduction downstream.
  3. Tüm stoklama alanlarında, ilk envanter tamponları, hangisi envanterin üst sınırını etkin biçimde oluşturuyorsa o konuma koyulur. Tampon boyutu beklenen maksimum harcama içinde ortalama ikmal zamanı (RT) ile aynı olmalı, fazlalık olan ilave stok teslimat geciktiği durumda sistemi korumaktadır. Diğer bir deyişle, işletmede beklemekte olan tutardan fazla envanterin hiçbir avantajı yoktur.
  4. Tampon bölgesi oluştuğu zaman ikmal emirleri, gelen ve mecut envanterler toplamı kadar olmamalıdır. Ardından bu kural harcanan fazla envanterin devre dışı olması için boşaltılmasına neden olur.
  5. Herhangi bir neden amacıyla,  elde hazır olan envanter + gelen envanter tampondan daha az olduğunda,  Siparişler gelen envanteri artırmak için en kısa sürede pratik olarak yerleştirilir, böylece, Hazır olan + Gelen = Tampon şeklinde ilişki korunur.
  6. Sipariş oranlarında ve ikmaldeki değişikler ile tamponların doğru boyutlarda kalmasını sağlamak için, Tampon Yönetimi olarak adlandırılan basit bir algoritma kullanılır.

Yukarıda açıklandığı gibi envanter yönetildikten sonra; ikmal zamanı, tedarikçiden minimum sipariş, geç teslimat ve müşteri siparişlerini istiflemeyi azaltmak için sürekli çaba sarf edilmelidir. Bu alanlarda herhangi bir iyileştirme yapmak, Tampon Yönetimi’nin yapıya uyabilmesi sayesinde, kullanılabilirlik ve envanter dönüşümünün ikisi de otomatik olarak artacaktır.

Kısıtlar Teorisi ile yönetilen envanterler, Kısıtlar Teorisini kullanmayan ilişkili müşterilere de yardım etmelidir. Bu yardım ile tedarikçilerin envanter yönetimini de sisteme adapte etmiş olacaktır.

 

Finans ve Muhasebe

Finans ve Muhasebe için çözüm finansal yapı için bütünsel düşünmenin uygulanmasıdır. Muhasebe verim (çıktı) olarak adlandırılmıştır. Çıktı muhasebesi,  yatırımların etkisini ve iş verimi üzerindeki etkisi açısından operasyonel değişikliklerin incelenmesini önerir. Muhasebe maliyeti bir alternatiftir.

Kısıtlar Teorisi’nde Finans ve Muhasebe için birincil önlemler:

  • Verimlilik
  • İşletme gideri
  • Yatırım

Proje Yönetimi

Bu alanda Kritik Zincir Proje Yönetimi kullanılmaktadır (Critical Chain Project Management). Tüm projeler A-İşletmesi gibi düşünülür: tüm faaliyetlerin nihai teslim süresi yakınsanır bu da Kritik Zincir Proje Yönetimi fikrine dayanmaktadır. Bu nedenle, projeyi, senkronizasyon noktalarını korumak için iç tamponlar ve genel projeyi korumak için son bir genel tampon olmalıdır.

Pazarlama ve Satış

Başlangıçta lojistik ve üretime odaklanırken, Kısıtlar Teorisi son zamanlarda satış yönetimi ve pazarlama alanında ilkelerini genişletti. Pazarlama ve satıştaki rolü satış süreci mühendisliği alanında kabul edilmektedir. Etkili satış yönetimi için DBR (Drum-Buffer-Rope) metodu, üretime benzer bir şekilde uygulanabilir. Satış yönetiminde oluşacak kısıtlarda bu metodlu yaklaşım, verimliliği ve geri dönüşleri arttıracaktır.

Kısıtlar Teorisi Düşünce Süreçleri

Düşünce süreçleri, bir projenin uygulama adımlarının başlatılmasını sağlayan ve yöneticilere yardımcı olan araçlar kümesidir. Mantıksal bir akış kullanıldığında, Düşünce Süreçleri satın alma  sürecinde yardımcı olur:

  1. Problem üzerinde anlaşmaya Kazanç
  2. Bir çözüm için talimat üzerinde anlaşma Kazanç
  3. Kazanç anlaşması sorunu çözer
  4. Olası olumsuz etkileri aşmak için Anlaşmak.
  5. Uygulanmanın önündeki engellerin üstesinden gelmek için Anlaşmak

Kısıtlar Teorisi uygulayıcıları, değişime karşı direncin katmanları üzerinde çalışanlar olarak  bunlara bazen olumsuz olarak değinmektedirler.

Kısıtlar Teorisi Düşünce Süreci Araçları: Bu araçların kullanılması Kısıtlar Teorisi temel inanışlarına dayanır:

  • Doğal olarak sadedir
  • Doğal ahengi arzu, istektir.
  • Yararlı ve kendiliğinden potansiyele sahiptir.

“Kara bulutlar sayesinde çözümler” kitabında Jelena Fedurko’nun belirttiği gibi, Düşünce Süreci araçlarının kullanımı;

  • Düşünme ve öğrenme becerilerini geliştirmek için
  • Daha iyi kararlar almak için
  • Sonuçların anlaşılması yoluyla kişinin kendi eylemlerinde sorumluluk geliştirmesi için
  • Daha fazla güven ile anlaşmazlıkları ele almak ve sonucunda kazançlı olmak için
  • İstenmeyen sonuçlarla hareket doğrultusunu düzeltmek için
  • İstenen sonucun elde koşullarının değerlendirilmesinde yardımcı olması için
  • Arabuluculuğa yardımcı olmak için
  • Patronlar ve alt kademe arasındaki ilişkiye yardımcı olmak için kullanılır.

 

Wikipedia ToC kaynağından çeviridir.

1 Yorum
  1. Hasan Gündüz diyor ki

    amaç ve hız kitapları ile konu daha da pekiştirilebilir.
    açıklayıcı bir anlatım olmuş teşekkürler.

Bir Cevap Yazın